Gminy obszaru LGD Puszcza Białowieska - Puszcza Białowieska - Zwolnij Naturalnie - Narew

Gmina Narew położona jest w południowo-wschodniej części województwa podlaskiego w powiecie hajnowskim. Gmina graniczy od północy z gminą Michałowo, od wschodu z gminą Narewka, od zachodu z gminami Zabłudów i Bielsk Podlaski, zaś od południa z gminami Czyże i Hajnówka. Gmina Narew leży na szlaku drogowym Białystok - Białowieża, w obrębie Puszczy Białowieskiej.

Gmina Narew ma powierzchnię 242 km2, a na jej terenie utworzono 37 sołectw obejmujących 48 miejscowości znajdujących się w granicach Gminy. Gminę zamieszkuje obecnie około 3800 mieszkańców, zarejestrowanych jest też około 100 podmiotów gospodarczych. Głównym ośrodkiem oraz siedzibą władz gminy jest Narew. Jest to malownicza miejscowość położona nad rzeką Narew. Historia Narwi sięga już czasów średniowiecza i pełna jest odniesień do tradycji mieszczańskich. Obecnie Narew zamieszkuje około 1500 mieszkańców.

Historia:

Dzieje Narwi, dawnego miasta królewskiego założonego w 1514 roku sięgają czasów średniowiecza. Miejscowość Narew położona jest na obszarze Podlasia – krainy historycznej rozciągającej się po obu stronach środkowego Bugu oraz górnej Narwi.

Nazwa Podlasie pojawiła się na przełomie XV i XVI wieku i nadana została dla ziem położonych w sąsiedztwie Lachów. Upowszechniła się ona jeszcze bardziej w okresie starań o przyłączenie Podlasia do Korony, zaś w 1569 roku wprowadzono ją do tytulatury królewskiej. Do ziem Podlasia zaliczono leżące przy granicy z Lachami części województwa trockiego, obejmujące tereny nad środkowym Bugiem i górną Narwią oraz część wschodniego Mazowsza. Wcześniej tereny te nazywano ziemią brzeską i drohicką, czerpiąc nazwy od głównych grodów tych ziem. W 1513 roku utworzono województwo podlaskie, co utrwaliło odnoszenie nazwy Podlasie do całości ziem, które weszły w jego skład.

Do ważnych wydarzeń historycznych możemy zaliczyć:

1421 rok Założenie osady portowej nad rzeką Narew przez mieszczan bielskich.

1514 rok Uzyskanie praw miejskich przez Narew, wzorowanych na prawie chełmińskim, nadanych przez starostę bielskiego Olbrachta Gasztołda.

1529 rok Uzyskanie przez miasto Narew prawa magdeburskiego.

XVI – XVII wiek Dynamiczny rozwój gospodarczy oraz rozwój układu przestrzennego miasta Narew – Złoty Wiek Narwi.

Przełom XVI i VII wieku Wydzielenie samodzielnego starostwa narewskiego.

Połowa XVII wieku Wybudowanie trójczłonowego mostu na rzece Narew.

Koniec XVII i XVIII wiek Zahamowanie rozwoju gospodarczego i upadek miasta w wyniku wojen, zarazy i głodu.

XIX wiek Upadek starostwa narewskiego – Narew mało znaczącym i zubożałym miasteczkiem.

1934 rok Utrata praw miejskich.

Osadnictwo

Przeprowadzone archeologiczne badania w pradolinie górnej Narwi i nad jej lewobrzeżnymi dopływami potwierdzają, iż ten puszczański obszar był penetrowany przez wędrujące grupy ludzi już w epokach kamienia i brązu. Świadczą o tym znalezione na narwiańskich wydmach narzędzia i fragmenty naczyń ceramicznych.

Zaludnianie tych terenów następowało w X – XV wieku. Świadczą o tym odkryte ślady osad o powierzchni od 1 do 5 ha, które leżały m.in. na lewym brzegu rzeki Narew w miejscowości Narew, na południowym skraju wsi Ancuty, w zachodniej części wsi Makówka, w zachodniej części wsi Chrabostówka i inne. Osadom tym towarzyszyła duża liczba rozproszonych, mniejszych osad. Z osadami nad Narwią związana też była duża osada położona nad Zgnilicą (ok. 5 ha) oraz ślady osad w okolicach Góry Kuraszewo.

W trakcie badań terenowych przeprowadzonych w 1991 roku nie udało się zlokalizować grodzisk, których istnienie zarejestrowali w II połowie XIX wieku dwaj historycy J. Jaroszewicz i F. Pokrowski. Opisali oni w następujący sposób trzy grodziska znajdujące się w okolicach Narwi:

Grodzisko I

„...Na północnej stronie miasta, pomiędzy rzeką Narwią, a jej odnogą, znajdowało się tzw. Zamczysko – okrągły nasyp, na którym według podania stał zamek...”

Grodzisko II

„...Nasyp ziemny zwany Kuraszewo, znajdował się w odległości półtorej wiorsty w górę Narwi, na jej lewym brzegu...”

Grodzisko III

„...Niedaleko Kuraszewa jest (...) takież grodzisko Kudak...”

Ponadto na tyłach parcel północno – zachodniej pierzei rynku znajdował się nasyp o nazwie Papikowa Górka, będący zapewne pozostałością Grodziska rozkopanego pod koniec XVIII wieku.

Skupienie czterech grodów na tak niewielkim obszarze przy założeniu, ze funkcjonowały one jednocześnie jest zjawiskiem niespotykanym na Podlasiu.

W latach 1469 – 1476 za panowania Kazimierza Jagiellończyka ogromny pas lasów ciągnący się od środkowego Bugu w kierunku północnym przez górną Narew po rzekę Biebrzę został podzielony na części zwane Puszczami, które podlegały poszczególnym zamkom i dworom. Część przylegającą do błot poleskich nad rzeką Leśną do źródeł rzeki Narewki i Narwi przydzielono do zamku Kamieniec i nazwano Puszczą Kamieniecką. Z upływem czasu przyjęła ona nazwę Puszczy Białowieskiej od dworu hospodarskiego Białowieża, o którym pierwsze wzmianki datuje się na rok 1409. Puszczę sąsiadującą z nią od zachodu przydzielono dla zamku w Bielsku i nazwano Puszczą Bielską. Natomiast pomiędzy górną Narwią, a Narewką znajdowała się Puszcza Narewska. Tereny puszczańskie rozciągające się nad rzeką Narew i jej dopływami tj. Narewką, Krzywczykiem, Makówką, Chrabostówką, Łosinką, Ruską, Trościanicą, Małynką, Hoźną i Olszanką należały do hospodarskiego zamku w Bielsku i były jego północno – wschodnimi rubieżami, graniczącymi z Puszczą Białowieską, Narewską, Jałowską i Błudów.

W okolicach przeprawy przez rzekę Narew na trakcie Bielsk – Grodno oraz nad prawobrzeżnymi dopływami Narwi: Hoźną, Małynką i Trościanicą powstał w XV wieku rozległy kompleks wsi bojarskich. Tworzyły go wsie: Ancuty, podległe dworowi w Ancutach oraz Iwanki, Saki, Rohozy i Żywkowo przypisane dworowi w Hoźnej. Natomiast w latach 1494 – 1506 założono dwór Trościanica.

Powstałe wsie bojarskie, pozostające pod zarządem zamku bielskiego uwypuklają znaczenie średniowiecznej przeprawy przez rzekę Narew. Ich zwarty kompleks tworzył w puszczy w XV wieku osadniczy pas obronny chroniący północno – wschodnie tereny podległe zamkowi hospodarskiemu w Bielsku.

Złoty Wiek Narwi

Wzorem prawno – administracyjnym podlaskich miasteczek były miasta mazowieckie i litewskie rządzące się prawem niemieckim. Najwcześniej dotarły na Podlasie z Mazowsza wzory prawa chełmińskiego, zaś od połowy XV wieku przeważać zaczął ustrój miast litewskich posługujących się prawem magdeburskim.

Przywileje chełmiński i magdeburski

W 1507 roku królowa Helena, wdowa po zmarłym rok wcześniej królu Aleksandrze, otrzymała oprawę, w skład której wchodziły włości bielska, brańska i suraska. Po jej śmierci w styczniu 1513 roku starostwo bielskie objął wojewoda połocki Olbracht Gasztołd, który podjął intensywną akcję kolonizacyjną hospodarskiej Puszczy Bielskiej. Jego uwagę zwróciła Narew, osada przeprawowa i portowa nad Narwią, która mogła spełniać rolę centralnego ośrodka gospodarczego północno – wschodniej części Puszczy Bielskiej. Olbracht Gasztołd wypełniając polecenie króla Zygmunta Starego na krótko przed rokiem 1514 zmienił sytuacje prawna osady. Mieszkający w niej osadnicy (poddani hospodarscy) uzyskali prawa miejskie wzorowane na prawie chełmińskim i zatwierdzone dnia 27 czerwca 1514 roku w Wilnie. W przywileju miejskim monarcha wymierzył Narwi 300 włók ziemi tj. około 7000 ha. Ponadto zwolnił on mieszczan narewskich ze służb i dostarczania podwód królowi, posłom i gońcom cudzoziemskim. Mieszczanie uwolnieni zostali od podatków za wyjątkiem czynszu płaconego od włóki oraz z obowiązku opłacania corocznej kapszczyzny od posiadanych karczem. Do obowiązków mieszkańców Narwi należało natomiast podejmowanie króla w czasie jego pobytów w mieście.

Zygmunt Stary stworzył podstawy prawne dla powstania samorządu miejskiego. Jednak dopiero przed 1527 rokiem starosta bielski Olbracht Gasztołd powołał w Narwi opiekuna prawnego – wójta. Zadaniem wójta było sprowadzenie do miasta nowych mieszkańców oraz przedkładanie królowi tego, co mieszkańcy chcą w swoim mieście ustanowić oraz jakie prawa znieść. Pierwszym znanym wójtem narewskim był Tomek Sawicki (1527 rok).

Uprawnienia wójta, czyli osoby reprezentującej króla w mieście, zostały określone w 1529 roku, kiedy to z rąk króla Zygmunta Starego miasto uzyskało prawo magdeburskie. Przywilejem na prawo magdeburskie ustanowiono władze miejskie, do których należeli wybierany corocznie wójt, burmistrz oraz powoływana spośród mieszczan rada miejska. Do osób tych należało rozwiązywanie problemów miasta i sprawowanie sądów, którym podlegali wszyscy mieszczanie oraz osoby przybywające do Narwi. Złoczyńców karano zgodnie z przyjętym prawem magdeburskim. Prawo to określało także nowe prawa i obowiązki mieszczan. Król przyznał Narwi prawo do posiadania komory celnej, z której opłaty wpływały do kasy miejskiej. Do kasy odprowadzano też dwie trzecie dochodów z jatek i taką samą część grzywien sądowych. Karczmarze odmierzający zboże i inne towary zobowiązani byli wpłacić do kasy dwa obole od pół korca, cztery obole od korca oraz pół obola lub pięć groszy litewskich od kwarty. Zezwolono im także na handel trunkami. Mieszczanie narewscy zwolnieni zostali od dostarczania podwód i posług oraz od budowania i reperowania mostów, za wyjątkiem jednej części mostu na Narwi wzniesionego przy mieście. Pozostałe dwa człony miała naprawiać ludność całej włości bielskiej. Mieszkańcom Narwi zlecono opiekę nad królewskimi młynami wodnymi oraz zezwolono na wolny połów ryb w rzece Narew. Nowym osadnikom przybywającym do Narwi przysługiwał dziesięcioletni okres wolnizny od świadczeń określonych dokumentem lokacyjnym oraz od dziesięciny pobieranej przez plebana. Przywilej z 1529 roku zawierał także zapisy prawne regulujące stosunki finansowe pomiędzy mieszczanami, a kościołem katolickim w Narwi.

Ważne dla dalszego rozwoju miasta było uzyskanie prawa do organizowania trzech dorocznych jarmarków tj. na dzień przed dniem Świętej Trójcy, na święto Podwyższenia Krzyża Świętego oraz na Śródpoście. Ponadto w każdy wtorek miały odbywać się targi, a kupcy przybywający wtedy do miasta nie płacili ceł i podatków, za wyjątkiem opłaty mostowej pobieranej przez proboszcza kościoła katolickiego.

Rozwój układu przestrzennego

Rozwój zespołu grodzisk i osad nad rzeką Narew nastąpił pod koniec XV wieku z chwilą założenie przez mieszczan bielskich portu rzecznego, który za pośrednictwem wójta bielskiego był powiązany z hanzeatyckim systemem handlowym. Osady przyprzeprawowe przekształciły się w osadę portową, a ich zabudowa została odsunięta od rzeki celem uzyskania miejsca na portowe składy drewna. Nowo powstała osada rozwijająca się na zachód od przygrodowego majdanu składała się z czterech ulic: Papielawskiej, Szydłowskiej, Pieskiej i Zabłockiej. Ulica Papielawska zwana też Popielawską prowadziła do leżącej na lewym brzegu rzeki osady Popiele. Ulica Pieska, z którą łączyły się ulice Zabłocka, Szydłowska i Papielawska stanowiła dawny ciąg komunikacyjny prowadzący od przeprawy brodowej do grodu.

Znaczenie dynamicznie rozwijającej się osady portowej podkreślone zostało lokacją Narwi na prawie chełmińskim w 1514 roku. Prawo miejskie przekształciło osadę portową w miasto i uczyniło ją atrakcyjną dla nowych osadników, którzy włączyli się w kolonizacje Puszczy Bielskiej podjętą przez starostę bielskiego Olbrachta Gasztołda. Rzeką Narew spławiano coraz większe ilości towarów leśnych, min. wańczos, klepkę, potaż i kłody drewna. Jednak praca portu zdezorganizowała funkcjonowanie narewskiego węzła komunikacyjnego, związanego z leżącą w sąsiedztwie portu przeprawą brodową. Trudności te zostały rozwiązane poprzez wybudowanie w 1528 roku przeprawy mostowej składającej się z trzech członów nad trzema odnogami rzeki Narew. Zjazd w kierunku mostów noszący w 1560 roku nazwę ulica Kościelna urządzono we wschodniej części przygrodowego majdanu. Tereny nadrzeczne pomiędzy zjazdem, a portem Zygmunt Stary nadał kościołowi katolickiemu w 1528 roku. Wkrótce powstał tam kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Św. Stanisława Biskupa Męczennika.

Kolejny etap w rozwoju przestrzennym miasta nastąpił po roku 1529, kiedy zmieniono prawo lokacyjne Narwi z chełmińskiego na magdeburskie. Kontynuowana była dalsza zabudowa przygrodowego majdanu, w jego zachodniej części, ograniczonej ulicą Pieską, powstał dwór i zabudowania gospodarcze wójta bielskiego. Po prawej stronie ulicy Kościelnej, na wysoczyźnie nadrzecznej, wystawiono dwór królewski, który pełnił rolę stacji postojowej w podróżach monarchów z Korony na Litwę i z powrotem. W 1558 roku zatrzymała się w Narwi królowa Bona z królewnami. W 1580 roku dwukrotnie stawał na przeprawie król Stefan Batory jadąc z Warszawy do Grodna i z powrotem. Ponownie był w Narwi w marcu 1581 roku w drodze na Litwę. Dłużej władca ten zatrzymał się w Narwi w lipcu 1582 roku w czasie podróży z Grodna do Warszawy.

Prawdopodobnie na początku XVI wieku w zachodniej części majdanu ufundowano cerkiew prawosławną p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego. Powierzchnia placu targowego leżącego między cerkwią, domem wójta i dworem królewskim ulegała stopniowej zabudowie. Na północny – wschód od cerkwi wytyczono parcele, zaś ten zwarty kompleks otaczały późniejsze ulice: Bielska, Żłuktowa i Rynek.

W podlaskich królewszczyznach w I połowie XVI wieku zapoczątkowana została wielka reforma agrarna zwana pomiarą włóczną. Reforma podyktowana została koniecznością gruntownej przebudowy wielkoksiążęcego skarbu, a jej celem było uporządkowanie gospodarki w dobrach hospodarskich oraz zwiększenie dochodów. Główne zadania reformy polegały na komasacji gruntów, przy jednoczesnym usunięciu prywatnej własności z obszarów dóbr wielkoksiążęcych poprzez zamianę ziemi, utworzenie trójpolówki oraz podziale każdego pola na włóki o wielkości 33 morgów (23,5 ha) lub 30 morgów (21,3 ha), a także na oznaczeniu klasyfikacji gruntów. Reformę włóczną w okręgu miejskim Narew przeprowadzono w 1560 roku. Rozpoczął ją mierniczy królewski Stanisław Dziewiałtowski Skoczek, a po jego śmierci prace kontynuował Trochim Trochimowicz. Trwająca przez ponad pół wieku eksploatacja Puszczy Bielskiej doprowadziła do wytrzebienia drzewostanu nadającego się na sprzedaż czy też na przetwarzanie. Port intensywnie pracujący w I połowie XVI wieku został opuszczony, a w 1560 roku jego obszar przydzielono mieszczanom narewskim. Nowy port o powierzchni zaledwie pół morga powstał przy końcu parceli, na której stał dwór królewski. Tę tzw. Biendugę (obecna nazwa to Binduga) wymierzył Stanisław Dziewiałtowski, dostrzegając konieczność istnienia wodnego połączenia Narwi z innymi portami rzecznymi. Prace regulacyjne w centrum miasta doprowadziły do wytyczenia prostych pierzei rynkowych, tzw. Stron Rynku: pierwszej od ulicy Kościelnej w kierunku Rybackiej, drugiej – miedzy ulicami Rybacka i Żłuktową, trzeciej – między ulicami Żłuktową i Bielską. W czwartej pierzei Rynku od strony Papikowej Górki wytyczono siedem parcel. Stanisław Dziewiałtowski uporządkował rozproszone osadnictwo o metryce późnośredniowiecznej, w wyniku czego znikły stare osady, zaś powstały zwarte wsie miejskie Makówka i Waniewo. Likwidacji uległa także osada nad rzeką Zgnilicą. Jej mieszkańców osadzono w mieście, gdzie wymierzono nowe parcele przy ulicach Rybackiej i Bielskiej. Po przeniesieniu rozproszonego osadnictwa w wyznaczone miejsca na zagospodarowanym obszarze zbudowana została nowa struktura agrarna miasta i dwóch przynależnych doń wsi: Makówki i Waniewa.

Rozwój produkcji rzemieślniczej

Do końca XVI wieku dzierżawa narewska podlegała starostom bielskim. W 1558 roku wójtem w Narwi i w Bielsku był Mateusz Sawicki, diak wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła. Wtedy to równie silne co zależności administracyjne stały się związki ekonomiczne pomiędzy Narwią i Bielskiem. Mieszczanie obu miast spławiali towary leśne z portu rzecznego w Narwi do Gdańska i być może do Królewca. Uzyskali oni wspólnie w 1576 roku od króla Stefana Batorego przywilej na wolny spław rzeka Narew i prawo do pobierania opłat za spław płynącego tą rzeka drewna.

Cechą wyróżniającą Narew spośród innych miast podlaskich w XVI wieku był stosunkowo duży odsetek ludności utrzymującej się z pracy rzemieślniczej. W 1580 roku na 750 mieszkańców przypadało prawie 50% rzemieślników. W wieku XVI Narew była największym na Podlasiu ośrodkiem rzemiosł drzewnych – 1576 roku odnotowano 12 kołodziejów i 1 bednarza. Intensywnie rozwijały się także specjalności branży spożywczej. Wiązać to należy z istnieniem w mieście dużego węzła komunikacyjnego i portu rzecznego. Narew była miejscem postoju podróżnych udających się z korony na Litwę i w odwrotnym kierunku, do miasta przybywali kupcy i pracownicy sezonowi. Aby zapewnić potrzeby mieszkańców i przybywających gości wielu mieszkańców Narwi pracowało w branży spożywczej. Miasto posiadało duży młyn, który miał w 1580 roku aż 6 kół oraz folusz. W tym samym czasie pracowało 35 innych warsztatów związanych z produkcją żywności, tj. 2 słodowników, 16 piekarzy i krupników, 5 rzeźników oraz 12 rybaków. Ważną gałęzią przemysłu spożywczego było piwowarstwo i gorzelnictwo. W 1576 roku w Narwi istniało 12 karczem piwnych oraz dwie miodowe, nie było natomiast gorzałczanych. W 1616 roku w miasteczku były już 24 karczmy piwne. W mniejszym stopniu niż branża spożywcza, czy przetwórstwo drewna reprezentowane było krawiectwo. W 1560 roku mieszkał w Narwi tylko jeden krawiec. Słabo rozwijało się też rzemiosło skórzane – w 1580 roku odnotowano jedynie dwóch szewców. Ponadto nie było przedstawicieli takich zawodów jak grabarz, kuśnierz, siodlarz, kaletnik i rymarz. Równie nielicznie reprezentowane było rzemiosło metalowe. W 1580 roku w Narwi pracowali jedynie dwaj kowale, nie było zaś ślusarzy, blacharzy i kotlarzy. W 1560 roku istniały dwa zakłady szklarskie.

Czasy świetności Narew przeżywała w końcu XVI wieku i w I połowie XVII wieku. W 1616 roku ludność Narwi liczyła ponad tysiąc osób, wśród których było 135 rzemieślników z różnych branż oraz 74 rolników. Ukoronowaniem znaczenia Narwi było wydzielenie ze starostwa bielskiego na przełomie XVI i XVII wieku niewielkiego, samodzielnego starostwa narewskiego, które w 1627 roku obejmowało Narew z przedmieściami, wsie Kamień i Wólkę oraz folwark Wieżanka. Siedzibą starostów narewskich była Doratynka, wzmiankowana po raz pierwszy w źródłach historycznych w 1627 roku.

XVII i XVIII wiek

Przez dwieście lat Podlasie omijały działania wojenne. Sytuacja uległa zmianie w II połowie XVII wieku, kiedy to województwo podlaskie znalazło się w strefie walk i przemarszów wojsk. Znaczące ślady pozostawił po sobie potop szwedzki w latach 1655 – 1660. Podlasie opanowane przez nieprzyjaciela dopiero w końcu 1656 roku stało się miejscem walk wojsk szwedzkich z wiernymi królowi Janowi Kazimierzowi chorągwiami Pawła Sapiehy.

We wrześniu 1656 roku w Narwi oraz w Brześciu grupowały się oddziały jazdy posiłkowej hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego, w których skład wchodzili również Tatarzy pod wodzą Subchan Ghazi Agi. W końcu 1656 roku oraz w roku następnym na Podlasiu w dalszym ciągu toczyły się walki ze Szwedami, a ich nasilenie przypadło na pierwszą połowę 1657 roku. O potyczce stoczonej w maju 1657 roku w okolicach Narwi, zakończonej wzięciem do niewoli jeńców szwedzkich, wspomina Antoni Chrapowicki w swoim Diariuszu.

Nie ominęła również Podlasia inwazja sprzymierzonych ze Szwedami wojsk siedmiogrodzkich pod wodzą księcia Jerzego II Rakoczego, które na początku 1657 roku wkroczyły w granice Rzeczypospolitej. Trasa ich przemarszu wiodła min. przez Gródek i Drohiczyn. Odzyskanie Tykocina w styczniu 1657 roku i odejście Rakoczego latem 1657 roku oznaczało koniec okupacji Podlasia. Jednak spokój na te tereny nie powrócił za sprawą odnowienia się wojny polsko – rosyjskiej o kozacką Ukrainę w latach 1658 – 1660. Zniszczeń dokonanych przez wojska szwedzkie, węgierskie i moskiewskie dopełniły przemarsze zbuntowanych wojsk koronnych i litewskich w latach 1662 – 1663, które nie otrzymawszy zapłaty grabiły miejscową ludność. Wojsko brało wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość: żywność, narzędzia, odzież oraz inwentarz żywy. Bogate żniwo zebrało również morowe powietrze nękające tereny Podlasia w latach 1653 – 1661.

Powyższe okoliczności w znaczący sposób odbiły się na gospodarce i demografii Podlasia i w bardzo poważnym stopniu dotknęły one starostwo narewskie. Działania wojenne, zarazy, głód i zabójstwa spowodowały śmierć wielu ludzi, a część mieszkańców Narwi zapewne zbiegła w odległe okolice, położone z dala od terytoriów wojennych i nietkniętych zarazami. Według ustaleń J. Topolskiego liczba ludności w Narwi zmniejszyła się z około 1040 w latach 1756 – 1616 do około 350 w 1662 roku, a więc aż o 66%. Pleban katolicki skarżył się, że po wojnie i zarazach zostało w jego parafii zaledwie 60 katolików. W czasach swojej świetności Narew należała do miast mniejszych, ale miała bardziej rozwinięte rzemiosło oraz handel – w 1616 roku pracowało tam 135 rzemieślników. Natomiast w 1661 roku nie odnotowano w Narwi żadnego rzemieślnika, lecz jedynie dwóch rybaków. W Narwi podobnie jak w innych miastach podlaskich znaczna część ludności utrzymywała się z zajęć rolniczych. W roku 1616 było 74 rolników, co stanowiło 27% ogółu ludności – przed wojnami pustki na gruntach rolnych były zjawiskiem raczej wyjątkowym. Po wojnach areał uprawny znacznie się skurczył – w 1660 roku na 60 włók aż 52,5 włóki pozostawało nie obsiane. Podobna sytuacja miała miejsce w dwóch należących do dzierżawy wsiach.

Ciągłe przemarsze wojsk, zniszczenia gospodarcze dzierżawy narewskiej i starostwa bielskiego, a także niepokoje na drogach nie stwarzały także korzystnych warunków do organizowania w Narwi trzech corocznych jarmarków, a nawet cotygodniowych targów odbywających się przed wojnami we wtorki i w piątki.

Zapewne w trakcie działań wojennych został zniszczony trółjczłonowy most na rzece Narew. W 1659 roku król Jan Kazimierz wystosował list do okolicznych dzierżawców odpowiedzialnych za utrzymanie części mostu. W liście tym król nakazywał, aby zgodnie z prawem i dawnymi obyczajami odbudowali oni stałą przeprawę na Narwi przy mieście. Mieszczanie narewscy wypełnili wolę króla. Do 1665 roku naprawili oni pierwszy most rozciągnięty nad odnogą rzeki Narew położoną bliżej miasta, gdyż opieka nad tą częścią przeprawy wynikała z ich obowiązków nałożonych przez prawo magdeburskie w 1529 roku. Pozostałe dwa człony mostu nie zostały do tego czasu wzniesione.

Po wojnach podjęto działania zmierzające do przywrócenia poprzedniego stanu zasiedlenia oraz do odbudowy gospodarczej zaniedbanych ziem. Mimo tego jeszcze pod koniec XVII wieku w niektórych wsiach zdarzały się jeszcze nie obsiane włóki. Wkrótce nowe zniszczenia, głód i zarazy przyniosła w latach 1700 – 1721 wojna północna, w której przeciwko Szwecji walczyły Rosja, Dania oraz Saksonia. Słaba militarnie Rzeczypospolita stała się polem walk stron przeciwnych i obszarem, gdzie wojska prowadziły akcje rabunkowe. Wojska przywlokły ze sobą nową falę chorób zakaźnych, a upadek gospodarki, rabunki oraz rekwizycje doprowadziły do wielkiego głodu, który został spotęgowany w następnych latach klęskami suszy i nieurodzaju.

Na przełomie XVII i XVIII wieku nasiliły się trwające latami spory pomiędzy starostami, a mieszczanami o grunty i podatki. Zapewne do konfliktów dochodziło już wcześniej, jednak zły stan gospodarczy miasta i starostwa narewskiego sprzyjał łamaniu prawa zarówno przez zubożałych poddanych, jak i dzierżawców usiłujących zwiększyć dochody skarbu królewskiego i własnego.

W 1760 roku starostą narewskim został Stanisław Karwowski, osoba żywo zaangażowana w działalność polityczną. Na czele starostwa narewskiego stał on trzydzieści lat. W latach 1748 – 1797 był plenipotentem dóbr Branickich, występował również jako ich pełnomocnik w sądach grodzkich, ziemskich i trybunalskich. Dzięki protekcji Jana Klemensa Branickiego szybko awansował w hierarchii urzędniczej. Starosta narewski został wybrany posłem na sejm rozbiorowy 1773 – 1775, jako przedstawiciel sejmu uczestniczył w wielu komisjach dla rozstrzygania spornych spraw majątkowych. W 1780 roku objął on stanowisko stanowisko regenta kancelarii wielkiej koronnej, na którym pozostał przez osiem lat. Dwaj synowie Karwowskiego: Jan i Andrzej byli również kolejno starostami narewskimi.

Układ przestrzenny miasta w XVII i XVIII wieku nie uległ zasadniczej zmianie – nastąpił jedynie rozwój zabudowy wzdłuż 12 ulic istniejących od XVI wieku. Niewielkie prace budowlane podjęły władze pruskie, nakazując m.in. wystawienie karczmy przy Gościńcu Jałowieckim dla wygody podróżnych. W trosce o podróżnych przeprowadzono także remont mostu na Narwi oraz bazy promowej położonej nad rzeką, na placu, gdzie kiedyś stał dwór królewski.

Na przełomie XVIII i XIX wieku nastąpiła zmiana na stanowisku starosty narewskiego, które jeszcze w 1796 roku było w posiadaniu Andrzeja Karwowskiego – generała wojsk polskich i uczestnika insurekcji kościuszkowskiej. Być może właśnie udział w powstaniu był przyczyną utraty starostwa. Wraz z dworem i wójtostwem w Doratynce przeszło ono w ręce Stanisława Żółkowskiego. Jednak w 1804 roku zanotowano informację „...o chylącej się ku ruinie wielkiej, rozległej budowli na wójtostwie dorohatyńskim...”.

W wiek dziewiętnasty weszła Narew jako mało znaczące i zubożałe miasteczko, którego mieszkańcy utrzymywali się głównie z uprawy roli. Wydaje się, że główną przyczyną takiego stanu rzeczy był upadek gospodarczy starostwa oraz brak inwestycji na jego terenie.

Na podstawie książki Doroty Michaluk "Z dziejów Narwi i okolic - w 480 rocznicę nadania prawa chełmińskiego 1514-1994"